Teras Balkonunda Küçük Ölçekte Kompost Yapma

Balkonda birkaç saksı domates, bir iki kasa marul ve kenarda kokulu bitkiler yetiştiriyorsanız, mutfaktan çıkan sebze kabuklarının çöpe gitmesi bir süre sonra rahatsız edici gelmeye başlar. Oysa o kabuklar, teras bahçenizin en pahalı ihtiyacı olan organik maddeye dönüşebilecek hammaddedir. Küçük ölçekli kompost, bahçesi olmayan ama saksılarında düzenli üretim yapan kişiler için hem atık azaltmanın hem de toprağını canlı tutmanın en doğrudan yoludur. Doğru kurulduğunda koku yapmaz, sinek çekmez ve haftada topu topu birkaç dakikanızı alır.

Balkon için hangi kompost yöntemi uygun?

Bahçede kullanılan büyük yığın usulü kompost, sıcaklığını koruyabilmek için en az bir metreküplük hacim ister. Balkonda böyle bir alan yoktur, dolayısıyla soğuk kompost mantığıyla çalışırız: süreç daha yavaş ilerler ama kontrol etmesi kolaydır. Pratikte üç seçenek öne çıkar.

• Kapaklı kova/bidon kompostu: 40-60 litrelik plastik bir bidonun yan ve alt yüzeylerine havalandırma delikleri açılır. En ucuz ve en yaygın çözüm.
• Solucan kompostu (vermikompost): Kırmızı kaliforniya solucanları mutfak atıklarını hızla işler. Kokusu neredeyse yoktur, çıkan solucan gübresi ve sıvı özütü çok değerlidir. Yaz sıcağında gölgede tutulması şarttır.
• Bokashi: Fermantasyona dayalı, hava almayan bir sistem. Et ve süt ürünlerini bile alır, ama çıkan ürün doğrudan gübre değildir; toprağa gömülüp iki üç hafta beklemesi gerekir.

Orta ölçekli bir teras için en dengeli tercih, kapaklı bidon ile solucan kompostunun birleşimidir. Bidonla başlayıp işleyişi kavradıktan sonra solucan eklemek de mümkündür.

Yeşil ve kahverengi dengesi: işin tüm sırrı burada

Evde kompost hazırlama konusunda anlatılan her şey aslında tek bir orana bakar: azotlu (yeşil) ve karbonlu (kahverengi) malzemenin dengesi. Yeşiller nemli ve çabuk bozunur, kahverengiler kuru ve hava boşluğu yaratır. Koku, sinek ve sümüksü kıvam gibi sorunların neredeyse tamamı bu dengenin yeşil tarafa kaymasından doğar.

Hacim olarak kabaca iki ölçü kahverengi, bir ölçü yeşil hedefleyin. Mutfaktan bir kâse kabuk attıysanız üzerine iki kâse dolusu doğranmış karton ya da kuru yaprak serpin. Kahverengi malzemeyi bir poşette hazır bulundurmak, bu alışkanlığı sürdürülebilir kılar.

Komposta girmemesi gerekenler ise nettir: et, kemik, balık, süt ürünleri, pişmiş yağlı yemek, hasta bitki artıkları, kedi-köpek dışkısı ve kimyasal ilaç görmüş malzeme. Narenciye kabuğunu tamamen yasaklamak gerekmez ama az miktarda ve ufalanmış olarak eklemek, özellikle solucanlı sistemlerde daha güvenlidir.

Kurulum ve haftalık bakım

Kabı hazırlarken tabana bir tepsi koymayı unutmayın; sızan sıvı balkon zeminini lekeler. Kurulum sırası şöyledir:

1. Bidonun altına ve yanlarına 5-10 mm çapında delikler açın, aralarında yaklaşık on santim bırakın.
2. En alta bir avuç ince dal veya karton parçası döşeyin; bu tabaka drenaj sağlar.
3. Üzerine bir-iki kürek bahçe toprağı veya olgun kompost ekleyin. Bu, mikroorganizma aşısıdır ve süreci belirgin şekilde hızlandırır.
4. Yeşil-kahverengi karışımını katmanlar hâlinde eklemeye başlayın, her seferinde üstünü kahverengiyle kapatın.
5. Kapağı tam sızdırmaz yapmayın; hava girişi gerekir.

Haftada bir kez elinizdeki bir çubuk ya da küçük tırmıkla içeriği karıştırın. İdeal nem, sıkılmış sünger kıvamındadır: avucunuza aldığınızda topaklanmalı ama su damlatmamalı. Kuruysa biraz su püskürtün, ıslaksa kahverengi ekleyin.

• Ekşi koku: Fazla nem ve yetersiz hava. Karton ekleyin, iyice karıştırın.
• Amonyak kokusu: Aşırı azot. Yeşil eklemeyi birkaç hafta durdurun.
• Meyve sineği: Yüzeydeki açık kalmış atıklar. Her eklemeden sonra üstünü kapatın.
• Hiçbir şey olmuyor: Çok kuru veya parçalar iri. Nemlendirin, malzemeyi küçültün.

Olgun kompostu nasıl anlar, nasıl kullanırsınız?

Balkon koşullarında olgunlaşma genellikle iki ile dört ay arasında sürer; kışın bu süre uzar, çünkü mikrobiyal etkinlik yavaşlar. Soğuk aylarda kabı rüzgârdan korunaklı bir köşeye almak, balkondaki diğer kış bakımı işleriyle birlikte düşünülebilir. Olgun kompost koyu kahverengidir, orman toprağı gibi kokar ve içindeki malzemeler artık tanınmaz.

Kullanırken kompostu saf toprak yerine değil, katkı olarak düşünün. Saksı harcının hacimce yüzde 20-30'u kadar karıştırmak yeterlidir; daha fazlası suyu fazla tutup köklerin havasını kesebilir. Mevcut saksılarda ise üst gübreleme yöntemi işe yarar: yüzeydeki bir-iki santimlik toprağı gevşetip üzerine bir tutam kompost serper, hafifçe karıştırıp sularsınız. Organik gübre seçenekleri arasında en ucuzu ve en taze olanı budur; solucan kompostundan süzülen sıvıyı da 1'e